Meseleniñ aktuallığı

Rusiyeniñ 2022 senesi 24 fevraldeki tam miqyaslı istilâsı Ukraina redaktsiyalarını eki qat yük qarşısında qaldırdı: bütün dünyada jurnalistika rastkelgen global zorluqlarğa cenk sebep olğan sırf ukrain zorluqları qoşuldı. Müellif sırf ukrain zorluqları arasında emniyet vaziyetiniñ keskin fenalaşuvını (Kütleviy Malümat İnstitutınıñ malümatına köre, tam miqyaslı cenkniñ ilk 1000 küninde 329 neşir qapandı), MEMŞ-niñ 2022 senesi 18 martta qabul etken qararına köre esas telekanallarnıñ «Birleşken haberler» umumiy efirine mecburiy birleştirilmesini ve redaktsiyalar ile jurnalistlerniñ işğal etilgen topraqlardan kütleviy köçüvini ayırıp köstere.

Global zorluqlarnı müellif tehnologik, siyasiy ve iqtisadiy türlerge böle. Tehnologik zorluqlar professional ve professional olmağan jurnalistika arasındaki sıñırnı yuvuştıra ve yañı etik sualler qoya — meselâ, öz memleketiniñ mustaqilligi içün cenkni yaqtırtqan jurnalistniñ bitaraf olması ümumen ne derecede mümkün. Siyasiy zorluqlar populizmniñ ösüvi ve siyasetçilerniñ (şu cümleden 2019 senesinden soñ Volodımır Zelenskıynıñ) içtimaiy şebekeler vastasınen auditoriya ile doğrudan qonuşuvğa tayanuvı fonunda an'aneviy mediyalarğa malümat «bekçileri» olaraq dünya miqyasındaki işanç buhranı ile bağlı. İqtisadiy zorluqlar — evelki zorluqlarnıñ umumiy tesiri: reklama bazarınıñ qısqaruvı, donor finanslaşuvınıñ (ayrıca USAID-niñ) toqtatıluvı ve sistemli devlet yardımınıñ olmaması, mobilizatsiya, migratsiya ve jurnalistlerniñ meslekten ketüvi sebebinden kadr buhranına çarpılğan.

Meseleniñ qoyuluvı

Bu zorluqlar fonunda Ukrainada mediya istihlâkı tedqiqatı (Internews Ukraine, 2025) bir paradoksnı qayd ete: bütün zorluqlarğa baqmadan, istilâdan soñ auditoriyanıñ Ukraina mediyalarına işancı arttı. Müellif bu ösüvniñ sebepleri şimdilik tek aydınlaştırılğanını qayd ete ve gipotezalardan biri olaraq celp jurnalistikasınıñ — ayrıca azalıq finanslaşuv modelleri ile oquyıcılar cemaatleriniñ — yayılmasını köstere. Bu tam gipoteza, isbatlanğan netice degil: müellif bu bağnı tek ayrı empirik tedqiqat tasdiqlap olacağını doğrudan qayd ete.

Maqale adiseniñ miqyası deñişkenini qayd ete: eger 2021 senesi paralı oquyıcılar cemaatleri ayrı redaktsiyalarnıñ siyrek tecribeleri olğan olsa, 2025 senesine qadar olarnıñ inkişafı trendge çevrildi — Institute for War and Peace Reporting halqara teşkilâtı cemaatlerge saip olğan ya da olarnı yaratqan 30-dan ziyade mıntaqa mediyası içün ögretüv keçirdi. Müellif bu ögretüvni teşkil etmekte şahsen iştirak ete. The Ukrainians Media ve The Kyiv Independent vekilleriniñ 2025 senesi oktâbrde bildirgen malümatına köre, eñ muvaffaqiyetli «community-first» neşirler büdcelerniñ yarısından ziyadesini oquyıcılarnıñ ihtiyariy yardımı esabına şekillendireler.

Müellif «celp jurnalistikası» (engaged journalism) añlayışınıñ sıñırlarını belgiley: bu mediyanıñ auditoriya ile sistemli qarşılıqlı areketi, onda auditoriyanıñ eñ faal qısmı redaktsiyanıñ işinde iştirak ete. İştirak jurnalistikası (auditoriyanıñ kontent yaratuvda iştiraki) — bu daa keñ adiseniñ tek bir körünişi. Maqalede celp etüvniñ eñ az yoğun körünişi olaraq refleksiv qarşılıqlı areket (yorumlar, mektüpler, bağışlar), eñ yoğun körünişi olaraq ise — auditoriya mediyanıñ strategik ve kadr qararlarına tesir etkende — beraber idare etüv kösterile. Ayrıca qayd etile: kontentke paralı erişim (paywall) özü celp jurnalistikası degil, amma paralı erişimli mediyalar da başqa sebeplerden celp etüvni qullanıp olur.

Meseleniñ ögrenilüv derecesi

Maqaleniñ nazariy çerçivesi Yürgen Habermasnıñ ammeviy saa kontseptsiyasından başlana — akimiyetni meşrulaştırğan aqılğa uyğun-tenqidiy munaqaşa saası. Müellif tehnologik deñişmeler (Manuel Kastels boyunca, şaquliy kommunikatsiya modellerinden ufuqiy şebeke modellerine keçiş) mediya ile auditoriya arasındaki sıñırnı nasıl yuvuştırğanını köstere; olar bir taraftan içtimaiy şebekelerniñ algoritmleri sebebinden malümat saasınıñ parçalanuv risklerini (Kass Sanstin), diger taraftan iştirak medeniyetine potentsialnı (Henri Cenkins) doğurdı.

Soñra maqale umumen cemaatlerni tedqiq etüvniñ bir qaç an'anesini bir çerçivege birleştire: Kerol Peytmannıñ iştirak ve kollektiv qarar qabul etüv nazariyesi, Şerri Arnşteynniñ «vatandaşlarnıñ iştirak merdiveni» ve Niko Karpentyeniñ mediya iştiraki seviyeleri, Elayu Kats, Cey Blumler ve Maykl Gurevıçniñ qullanuv ve qanaatlenüv klassik nazariyesi (müellif onı eki ihtiyac türüne — ameliy-bilgi ve qıymet-duyğu ihtiyaclarına tarlay), Robert Patnemniñ içtimaiy sermaye nazariyesi, Zizi Papaçarissiniñ affektiv cemaatler kontseptsiyası (argumentler degil, umumiy duyğu rezonansı vastasınen bir anda mobilizatsiya) ve Etyen Vengerniñ ameliyat cemaatleri nazariyesi (cemaatniñ dayanıqlığı müntazam qarşılıqlı areket, umumiy merasimler ve normalar vastasınen qurula). Ayrıca Elinor Ostromnıñ umumiy menbalarnı idare etüv iqtisadiy nazariyesi qullanıla — cemaat çerçivesindeki malümat, maddiy menbalar kibi dayanıqlı idare etilip olğan umumiy menba olaraq baqıla.

Bu nazariyelerniñ kesişmesinde müellif jurnalistniñ rolüni de yañıdan añlay: Devid Menzis Uaytnıñ klassik «geytkiping» modeli jurnalist daa ziyade auditoriya ile beraber umumiy manalar şekillendirgen laqırdınıñ kuratorı ve moderatorı olğan modelge yer bere (Alfred Herminda, Kris Piters ve Marsel Brosmağa tayanıp), amma bu vaqıtta kün tertibini belgilemek (Makswell Makkombs ve Donald Şou) ve freymleme (Robert Entman) qabiliyetini coymay.

Nazariy fikirler üç Ukraina misalı ile kösterile. The Kyiv Independent cemaatinde 22 biñden ziyade iştirakçi bar (2025 senesi oktâbr vaziyetine köre) ve o oquyıcılarnıñ köçürmeleri vastasınen redaktsiya büdcesiniñ 70%-den ziyadesini şekillendire — müellif onı anıq formallaştırılğan affektiv cemaat olaraq añlata. The Ukrainians Media 3500-den ziyade insannı birleştire ve milliy auditoriya ile teren içtimaiy sermaye qurmaq tecribesi olaraq baqıla. Ukraїner-niñ volontör modeli kontentni beraber yaratuvnı mesüliyetli vatandaşlar cemaatini qurmaq ile birleştirgen eşsiz misal olaraq adlandırıla.

Çözülmegen sualler ve maqaleniñ vazifeleri

Müellif esas meseleni böyle şekillendire: mediya cemaatleriniñ mevcut tarifleri, nazariyege tayansalar da, türlü redaktsiyalarnıñ cemaatlerini biri-birinen qıyaslamaq içün metodologik esas bermeyler. Bu sebepten maqaleniñ vazifesi olaraq mediya cemaatlerini analiz etmek ve qıyaslamaq içün, keleceki empirik tedqiqatlarğa yaraşqan, original kontseptual model işlep çıqaruv belgilendi.

Kontseptual model: mediya cemaatini tarif etüvniñ yedi parametri

Maqaleniñ esas neticesi — müellifniñ 7 komponentli modeli, o er hangi mediya cemaatini tek sayı (iştirakçiler sayısı, isse miqdarı) degil, keyfiyet taraftan da tarif etmege imkân bere. Aşağıda — modelniñ parametrleri, er biriniñ qısqa tarifi ve nazariy esası ile (maqaleniñ original cedveline köre).

Mediya cemaatlerini analiz etüvniñ 7 komponentli modeli (Ianitskyi, 2026)
ParametrNeni tarif eteNazariy esas
1. Qıymet teklifiBu cemaat nege bar; iştirakçilerni birleştirgen umumiy fikirEtyen Vengerniñ ameliyat cemaatlerindeki «domen» añlayışı
2. Formallaştıruv seviyesiAnıq qaideler, usullar, roller bölüşüviniñ (meselâ, cemaat menejeriniñ) bar olmasıElinor Ostromnıñ dayanıqlı institutlar dizaynı
3. İştirakçilerniñ issesiCemaat azaları hangi menbalarnı yatıralar — para, vaqıt, kontent, ekspertizaHenri Cenkinsniñ iştirak medeniyeti
4. Qarşılıqlı areket seviyesiİştirakçiler ne derecede celp etilgen: refleksiv qarşılıqlı areket ve kenesmelerden beraber yaratuv ve beraber idare etüvge qadarŞerri Arnşteynniñ «iştirak merdiveni», Niko Karpentyeniñ iştirak modelleri
5. Umumiy ameliyatlarCemaatniñ tekrarlanğan merasimleri, vaqiaları, timsalleri ve an'aneleriEtyen Vengerniñ ameliyat cemaatleri
6. Qıymet-duyğu faktorlarıCelp etüvniñ affektiv sebepleri — mensüplik duyğusı, birlikZizi Papaçarissiniñ «affektiv ammesi»; qullanuv ve qanaatlenüv nazariyesi
7. Ameliy-bilgi faydalarıAzalıqnıñ aqılğa uyğun faydası — bilgiler, tanışlıqlar, mahsus malümat, indirimlerQullanuv ve qanaatlenüv nazariyesi (Kats, Blumler, Gurevıç)

Müellifniñ fikirine köre, bu matritsa tedqiqatçılarğa türlü mediya cemaatlerini biri-birinen qıyaslamağa, olarnıñ teşkilâtınıñ küçlü ve zayıf taraflarını tapmağa ve cemaatlerniñ redaktsiyanıñ finansal dayanıqlığı ve keñ manada demokratik ameliyatlarnı quvetlendirüv içün potentsialını qıymetlendirmege imkân bere.

Neticeler

Müellif şu neticege kele: cenk vaqtında Ukrainada celp jurnalistikasınıñ yayılması iqtisadiy ve emniyet zorluqlarına vaziyetke köre reaktsiya degil, belki mediya manzarasındaki global deñişmelerniñ mantıqiy neticesi, olar sadece Ukrainanıñ cenk kontekstinde ayrıca keskin körüne. Bu mantıqqa köre, mediya cemaatleri an'aneviy institutlarğa işanç qararsız ve malümat saası parçalanğan bir vaqıtta tam içtimaiy munaqaşanı devam ettirüv ve vatandaş birligini quvetlendirüv meydanlarına çevrileler.

Bunıñnen beraber maqale ziyade umumiyleştirüvden doğrudan tenbiy ete: celp jurnalistikasına dikkatniñ ösüvi cenk vaqtındaki cemiyetniñ duyğusal mobilizatsiyası — vatanperverlik, volontörlik, vatandaş birligi fonunda olıp kete. Bu sebepten bu modellerniñ muvaffaqiyeti ve dayanıqlığı aqqındaki neticelerni avtomatik olaraq barışıq kontekstlerge ya da diger memleketlerge keçirmek mümkün degil; bu ayrıca keleceki empirik tedqiqatlar, şu cümleden cenkten soñki malümat esasında, içün yöneliş olaraq belgilendi.

Andrii Ianitskyi — «Kiev-Mogila akademiyası» Milliy universitetiniñ assistenti, aspirantı. ORCID: 0009-0002-3770-4282.

Bibliografiya

  1. Вдовиченко, А. М. (2024). Моделі трансформації бізнесу друкованих медіа в епоху діджиталізації. Бізнес-навігатор, 3(76), 163–167. business-navigator.ks.ua
  2. Рада національної безпеки і оборони України. (2022, 18 березня). Щодо реалізації єдиної інформаційної політики в умовах воєнного стану (Рішення n0004525-22). zakon.rada.gov.ua
  3. Arnstein, S. R. (1969). A ladder of citizen participation. Journal of the American Institute of Planners, 35(4), 216–224. doi.org/10.1080/01944366908977225
  4. Broersma, M. (2019). Audience engagement. In T. P. Vos & F. Hanusch (Eds.), The International Encyclopedia of Journalism Studies. Wiley. doi.org/10.1002/9781118841570.iejs0060
  5. Carlson, M., Robinson, S., & Lewis, S. C. (2021). News after Trump: Journalism's crisis of relevance in a changed media culture. Oxford University Press. doi.org/10.1093/oso/9780197550342.001.0001
  6. Carpentier, N. (2011). Media and Participation: A site of ideological-democratic struggle. Intellect. library.oapen.org
  7. Castells, M. (2010). The rise of the network society (2nd ed.). Wiley-Blackwell. doi.org/10.1002/9781444319514
  8. Deuze, M., & Witschge, T. (2018). Beyond journalism: Theorizing the transformation of journalism. Journalism, 19(2), 165–181. doi.org/10.1177/1464884916688550
  9. Dyczok, M., & Chung, J. (2022). Zelenskyy deploys his communication skills as a weapon of war. Canadian Slavonic Papers, 64(2–3), 146–161. doi.org/10.1080/00085006.2022.2106699
  10. Entman, R. M. (1993). Framing: Toward clarification of a fractured paradigm. Journal of Communication, 43(4), 51–58. doi.org/10.1111/j.1460-2466.1993.tb01304.x
  11. Habermas, J. (1989). The structural transformation of the public sphere: An inquiry into a category of bourgeois society. The MIT Press.
  12. Hermida, A. (2010). Twittering the news: The emergence of ambient journalism. Journalism Practice, 4(3), 297–308. doi.org/10.1080/17512781003640703
  13. Institute of Mass Information. (2024, November 18). 329 Ukrainian media outlets closed down since the start of Russia's full-scale invasion — IMI study. imi.org.ua
  14. Internews Ukraine. (2025). Ukrainian media. News consumption and trust in 2025. internews.ua
  15. Jenkins, H., Purushotma, R., Weigel, M., Clinton, K., & Robison, A. J. (2009). Confronting the challenges of participatory culture: Media education for the 21st century. The MIT Press. doi.org/10.7551/mitpress/8435.001.0001
  16. Katz, E., Blumler, J. G., & Gurevitch, M. (1973). Uses and gratifications research. Public Opinion Quarterly, 37(4), 509–523. doi.org/10.1086/268109
  17. Lasswell, H. D. (1948). The structure and function of communication in society. In L. Bryson (Ed.), The communication of ideas (pp. 37–51). Harper & Brothers.
  18. McCombs, M. E., & Shaw, D. L. (1972). The agenda-setting function of mass media. Public Opinion Quarterly, 36(2), 176–187. doi.org/10.1086/267990
  19. Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press. doi.org/10.1017/CBO9780511807763
  20. Papacharissi, Z. (2015). Affective publics: Sentiment, technology, and politics. Oxford University Press. doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199999736.001.0001
  21. Pateman, C. (1970). Participation and democratic theory. Cambridge University Press. doi.org/10.1017/CBO9780511720444
  22. Peters, C., & Broersma, M. J. (Eds.). (2013). Rethinking journalism: Trust and participation in a transformed news landscape. Routledge. doi.org/10.4324/9780203102688
  23. Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. In CSCW '00: Proceedings of the 2000 ACM conference on Computer supported cooperative work (p. 357). ACM. doi.org/10.1145/358916.361990
  24. Scire, S. (2025, July 28). How the Kyiv Independent reached 20,000 paying members — with no paywall. Nieman Lab. niemanlab.org
  25. Singer, J. B. (2006). The socially responsible existentialist: A normative emphasis for journalists in a new media environment. Journalism Studies, 7(1), 2–18. doi.org/10.1080/14616700500450277
  26. Singer, J. B., Heinonen, A., Domingo, D., Hermida, A., Paulussen, S., Quandt, T., Reich, Z., & Vujnovic, M. (2011). Participatory journalism: Guarding open gates at online newspapers. Wiley-Blackwell. doi.org/10.1002/9781444340747
  27. Sunstein, C. R. (2018). #Republic: Divided democracy in the age of social media. Princeton University Press. doi.org/10.2307/j.ctv8xnhtd
  28. Wenger, E. (1998). Communities of practice: Learning, meaning, and identity. Cambridge University Press. doi.org/10.1017/CBO9780511803932
  29. Wenzel, A., & Nelson, J. L. (2020). Introduction "Engaged" journalism: Studying the news industry's changing relationship with the public. Journalism Practice, 14(5), 515–517. doi.org/10.1080/17512786.2020.1759126
  30. White, D. M. (1950). The 'Gate Keeper': A case study in the selection of news. Journalism & Mass Communication Quarterly, 27(4), 383–390. doi.org/10.1177/107769905002700403