Oquyıcılar klubları ve dostlar: Ukrainada mediyalarnıñ azalıq modelleriniñ alı

Ukraina — inkişaf etken iqtisadı ve 41 milliondan ziyade ealisi olğan Şarqiy Avropa memleketidir. Onda parlament-prezident idare şekli ve çoq partiyalı sistema bar. Freedom House Ukrainanı qısmen serbest memleket olaraq qıymetlendire (2021 senesinde mümkün 100 balldan 60) ve matbuat serbestligini orta seviyede dep belgiley. [1, 2]

Büyük ealige baqmadan, Ukrainada mediya bazarı yeterli derecede inkişaf etmegen. O nisbeten yaqında — Sovetler Birliginiñ dağılmasından soñ, tahminen 30 yıl evel — peyda oldı. İlk mustaqil onlayn mediyalar ise İnternetniñ keniş qullanıla başlamasınen, tek 20 yıl evel peyda oldı. Şunıñ içün Ukrainada nesilden nesilge oqulğan gazetalar yoq. Ukrainalılar kontent içün para töleme alışqanlığını da qazanmadılar: bunıñ sebeplerinden biri telif aqqınıñ zayıf qorunması, digeri ise İnternetteki ilk Ukraina mediyalarınıñ kontentni bedava teklif etmesi edi.

Kiev İqtisat Mektebiniñ Jurnalistika Merkezi 2019 senesinde yapqan tedqiqatqa köre, neşirlerniñ çoqusı tek bir ya da eki kirim menbasına tayanğan. Bunlar ya reklama bericilerniñ, ya da mediya saipleriniñ parası edi. Ukrainada reklama kirimleri, bütün dünyada olğanı kibi, tüşkende, neşirler yañı kirim menbalarını qıdırmağa mecbur oldılar. [3] Şunıñ içün koronavirus pandemiyasından evel bile Ukraina mediyalarınıñ biznes modelleri dayanıqlı körünmey edi.

Bir qaç Ukraina mediyası daha evel kontentini oquyıcılarğa satıp baqtı. Meselâ, ingliz tilli Kyiv Post gazetasında 2020 senesinde abunelik kirimleri bütün redaktsiya kirimleriniñ 16%-ni teşkil etti ve yerli reklama kiriminden yüksek oldı. [4] Pandemiyadan evel Mind.ua biznes haber saytı, Novoye Vremya (NV) mecmuası ve RIA Media yerli gazeta ve sayt ağı sanlı abunelik tekliflerini başlattılar. Amma pandemiyadan evel azalıq programası (biz «oquyıcılar klubı» ya da sadece «klub» sözlerini sinonim olaraq qullanamız) inkişaf ettirmege, körüngeni kibi, tek ilmiy-populâr Kunsht mecmuası ve Lvivdeki Tvoe Misto yerli mediyası areket etti. [5] Azalıq programasıña beñzegen, amma strategiyası ve muntazam protseduraları olmağan bir model 2018 senesinde Bihus.info teftiş saytında da peyda oldı. Diger mediyalarnıñ çoqusı auditoriyadan kirim alma strategiyası olmadan çalışmaqta devam etti.

2020 senesindeki pandemiya sebebinden bir çoq Ukraina neşriyatçısı reklama kiriminden ya da mediyadan tış esas bizneslerindeki meselelerni çözmege çalışqan saipleriniñ desteginden mahrum qaldı. Pandemiya Ukraina mediyalarını açıq bir saylav qarşısında qaldırdı: ya olar yañı finansman modellerini tapıp kirim menbalarını çeşitlendirecek, ya da faaliyetini toqtatacaq.

Neticede keçken sene bir çoq Ukraina redaktsiyası azalıq programalarını başlattı. Şimdi olarnıñ çoqusı öyle bir meralege keldi ki, ilerilevlerini tedqiq etmek ve ne işlegenine, ne işlemegenine esaslanıp diger mediyalarğa tevsiyeler azırlamaq faydalı olur.

Tedqiqatnıñ maqsadı

Biz Ukraina azalıq modellerini olarnıñ ilk inkişaf meralesinde tedqiq etmege qarar berdik. Bu tedqiqatta Ukrainadaki böyle azalıq programalarınıñ ilk bazasını topladıq, olarnı tafsilâtlı tarif ettik ve auditoriyanı celp etüvniñ eñ muvafaqiyetli usullarını belgiledik.

Biz Ukraina mediyalarınıñ Membership Puzzle Project tevsiyelerine uyıp-uymadığını ve azalarğa yönelgen diger redaktsiyalarğa teklif ete bilecek innovatsion fikirleri olup-olmadığını da teşkerdik. Soñunda azalıq modelini qabul etüv mediyanıñ maliyeviy vaziyetine ve jurnalistlerniñ kontentine nasıl tesir etkenini baqtıq.

Esas neticelerimiz:

• Çoq vaziyette Ukraina redaktsiyaları oquyıcılar içün azalıq programalarını — sıqça aytılğanı kibi, oquyıcılar klublarını — eksperiment olaraq yaratalar.
• Neşriyatçılar başlatmadan evel ciddi tedqiqatnı siyrek yapalar ve minimal işlegen mahsul strategiyasını saylaylar.
• Şunıñ içün Ukraina klubları MPP dünyanıñ diger bölgelerinde tedqiq etken azalıq programalarına er vaqıt beñzemey. Olar Facebook gruppası ya da Telegram kanalından başlay, kraudfanding şeklinde inkişaf etip, donorlarğa bonuslar bergen muntazam bağış sistemasına keçip bile. Amma vaqt keçken sayın olarnıñ şekli daa anıq ola.
• Bazı mediyalar ise azalıq strategiyasını qurmaq içün baştan itibaren Garbiy meslekdeşleriniñ tecribesinden faydalanalar.
• Biz azalıq strategiyasını quruvnıñ eki yolunı — tez ve devamlı eksperimentler ile ihtiyatlı planlav ve azırlıqnı — tedqiq ettik ve ekisiniñ de faydaları bar degen neticege keldik. Oquyıcılar klubınıñ muvafaqiyeti saylanğan başlangıç usulından ziyade mediya markasınıñ populârlığına bağlıdır.

«Oquyıcılar klubı», «cemaat» ya da «dostlar» — Ukraina redaktsiyaları muntazam maliyeviy yardım etken ve bunıñ qarşılığında belli faydalar alğan auditoriyasını böyle adlandıralar. Tedqiq etken Ukraina azalıq programalarında redaktsiya komandasınan çette yazışmaq, tek azalar içün mektuplar, ediyeler, tedbirlerge bedava kirüv ve mustaqil Ukraina jurnalistikasınıñ inkişafına isse qoşqanını is etüv kibi faydalar bar edi.

Tedqiq etken bazı mediya teşkilâtları kontentke erişimni sıñırlamay ve azalarnıñ maliyeviy isseleri qarşılığında iç bir şey vade etmey. Olar esasen yapqan işleriniñ ehemiyetini ve tesirini anlatırlar.

Aslında Ukraina «oquyıcılar klubları» MPP azırladığı azalıq tarifine uyalar: bu haber teşkilâtı ile onıñ azaları arasındaki içtimaiy añlaşmadır. Azalar inanğan maqsatını desteklemek içün vaqıtlarını, paralarını, quvetlerini, tecribelerini ve bağlarını bereler. Bunıñ evezine haber teşkilâtı şeffaflıq ve teşkilâtnıñ dayanıqlığına ve tesirine manalı isse qoşmaq imkânlarını teklif ete. Bu redaktsion yanaşuv oquyıcılarnı ve diñleyicilerni tek para menbasından çoq daa fazlası olaraq köre. [6]

Tedqiqatnıñ qapsamı

Biz 11 redaktsiyanıñ azalıq programalarını tedqiq ettik. Bular 2021 senesinde programalarını başlatqan mediyalar (Cukr.city, LB.ua ve digerleri) istisna olmaq üzre, klub finansman (azalıq) modelini qullanğan bütün Ukraina mediyalarıdır. Saytnıñ azalıq modeline saip olğanını şu kriteriylerge köre belgiledik:

• Auditoriya mediyağa muntazam maliyeviy yardım ete.
• Mediyanıñ özüne has qıymet teklifi bar.
• Azalar redaktsiyağa (komandağa) erişim ve bu mediya teşkilâtınıñ missiyasına ve tesirine iştirak etüv imkânını alalar.

Azalıq abunelikten (auditoriya azaları mahsul ya da hizmetke erişim içün para töley), kraudfandingden (auditoriya azaları belli bir leyhanı desteklemek içün bir kerelik isse qoşa) ve bağışlardan (auditoriya azaları umumiy maqsat ya da umumiy qıymetlerni desteklemek içün vaqıtını ya da parasını bere) farq ete. Böyle finansman modellerini qullanğan mediya teşkilâtlarını tedqiq etmedik. 2021 senesinde yañı başlatılğan mediya leyhalarını ve azalıq programalarını da tedqiqatqa kirsetmedik.

Bu tedqiqatnıñ yıllıq olacağını ve yıldan yılğa deñiştirilip, tamamlanacağını ümüt etemiz. Tedqiqat Ukrainağa yönelgen olsa da, burada çıqarılğan dersler siyasiy ve mediya inkişafınıñ beñzer dönüm noqtalarında olğan Merkeziy ve Şarqiy Avropa memleketleri içün de faydalı ola bilecek.

Tedqiqat dizaynı

Tedqiqat eki bloktan ibaret edi: kabinet tedqiqatı ve saha tedqiqatı.

Kabinet tedqiqatı devamında Ukraina mediya manzarasını qısqaca inceledik, azalıq modellerini qullanğan bütün Ukraina mediyalarınıñ cedvelini azırladıq, mediyalar azalıq programalarınıñ formatını tarif etmek içün saytlarında derc etken bütün alâqalı açıq vesiqalarnı topladıq ve Ukraina mediyalarınıñ çeşit azalıq modellerini qıyaslağan matritsa cedvelini azırladıq.

Hususan, neşriyatçılarnıñ klub azalarına bergen faydalarını ve böyle klublarda iştirak etüv fiyatını qıyasladıq. Eñ büyük beş oquyıcılar klubına aza oldıq; neşriyatçılarnıñ klub azalarınen haberleşüv sıqlığını ve kanallarını, üslübini ve diger hususiyetlerini qayd ettik.

Soñ 11 redaktsiyanıñ mediya vekilleri (saipler, baş redaktorlar ve cemaat menecerleri) ile yarı-strukturalı teren mülâqatlar içün sualnameler azırladıq. KPI (esas neticelilik köstergiçleri), eksperimentler, hatalar ve muvafaqiyetler, ayrıca azalıqnıñ mediyanıñ maliyeviy vaziyetine ve kontentine tesiri aqqında suallerni kirsettik.

Umumen 14 mülâqat keçirdik (bazı vaziyetlerde bir mediyadan bir qaç kişinen laf ettik). Er bir mülâqat 30-dan 60 daqqağa qadar devam etti ve evelden azırlanğan sualnamege esaslandı; amma söbet devamında qoşma ve anıqlaştırıcı sualler de berdik.

Oquyıcılar klubına aza oluv sebeplerini, diger oquyıcılar klublarındaki azalıq içün ve umumen kontent içün para tölep-tölemegenlerini daa yahşı añlamaq maqsadınen bu klublarnıñ 107 azası arasında anonim sorav da keçirdik.

Tedqiqat devamında toplanğan bütün malümat kataloglaştırıldı ve kelecek tedqiqatlar içün saqlandı. Bu tedqiqatqa şu materiallar iliştirilgen:

• Mülâqat sualnamesi (İlâve 1)
• Redaktsion vesiqalardan sitatalar (İlâve 2)

Ukrainadaki azalıq modellerini haritalav

Mediya manzarası

Ukraina mediya bazarınıñ esas hususiyeti — onıñ büyük qısmı öz menfaatlarını ileriletmek içün mediya aktivlerini qullanğan oligarhlarğa ve siyasetçilerge ait olmasıdır. Olarnıñ tesiriniñ büyük qısmı telekanallar vasitäsinen keçer, amma bu mediya şirketlerine ait onlayn mediyalar da Ukrainada eñ populâr İnternet resursları arasında yer ala (meselâ tsn.ua, stb.ua, prm.ua). [7]

Ukrainanıñ eñ büyük dört telegruppasınıñ saipleri — Victor Pinchuk, Ihor Kolomoyskyi, Dmytro Firtash ve Rinat Akhmetov — memleketniñ umumiy televiziya auditoriyasınıñ 75%-den ziyadesine iddia eteler. [3]

Aynı vaqıtta USAID-Internews mediya istimalı soravına köre, 2020 senesinde Ukraina auditoriyasınıñ telekanallarğa işançı azaldı. İşançsızlıqnıñ esas sebepleri olaraq haberlerniñ işançsızlığı ve tarafkârlığı kösterildi. [8]

Ukraina mediya bazarınıñ diger bir hususiyeti — şeffaflıq yetişmezligi, hususan region seviyesinde. 2021 senesindeki KMİ tedqiqatına köre, regional onlayn mediyalarnıñ tek 26,5%-i saytında saiplik malümatını derc etti.

Ukraina mediya qanunlarını añlamaq da qıyın. Onlayn mediyalar iç düzenlenmey, ananeviy televiziya ve radio yayıncıları ise litsenziyalar esasında çalışa ve mahsus Milliy Komissiya tarafından daa sert düzenlene.

Ukraina parlamenti o vaqıtta yerli qanunlarnı modernleştirmek ve Avropa talaplarına uyğunlaştırmaq içün yañı mediya qanunı leyhasını muzakere ete edi. Amma yerli mediya biznesi, hususan o vaqıtta uquqiy boşluqta çalışqan onlayn mediyalar, yañı düzenlemelerniñ qabul etilmesine qarşı tura edi — bu vaziyet bazarnıñ bir çoq iştirakçısı içün faydalı edi. [9]

Bunıñnen beraber Ukraina ükümeti mediya sektorınıñ işine tesir ete. Meselâ, akimiyet 2017 senesinde televiziya ve radioda tillerni qullanuv içün kvotalar kirsetip, ukrain tiliniñ rolüni quvetlendirdi.

Bazarda meslek standartlarınıñ bozulmasını izlegen, mediya tedqiqatları ve soravları keç irgen bir qaç içtimaiy teşkilât da bar. Aynı vaqıtta memlekette jurnalistler içün kütleviy ve aqiqaten tesirli meslek teşkilâtı yoq. Milliy Jurnalistler Birligi eskirgen ve esasen yoq olup barğan basma mediyalar ile oğraşa; bir zamanlar populâr olğan Mustaqil Mediya Birligi ise zayıflamaqta.

Bundan ğayrı, Ukraina mediyaları oquyıcılar içün global sanlı platformalar ile rekabette yutqaza. Bir qaç yıl ard-arda Facebook Ukrainada haber menbası olaraq içtimaiy ağlar arasında birinci yerde edi. Aynı vaqıtta ukrainalılarnıñ 42%-i İnternette istimal etken malümatınıñ doğrulığını teşkermey, dörtte biri ise teşkere.

Bu manzarağa köre mediya içün azalıq klublarını başlatmaq perspektivalı, amma prioritet degil dep körüne. Mülâqatlarımızdan birinde sayt saiplerinden biri azalıq programası olar içün şimdilik biznes degil, sadece bir oyuncaqqa beñzegen eksperiment olğanını ayttı. Bu kelecekte deñişe bile, amma şimdilik olar reklama ve sponsorlıq kibi ananeviy kirim menbalarına daa çoq diqqat ayıralar.

Kimlerni tedqiq ettik

Kabinet tedqiqatı devamında kriteriylerimizge uyğun 11 redaktsiyanı taptıq.

Cedvelimizge baş ofisi Ukrainanıñ paytahtı Kievden tışta olğan mediyalar da kire. Amma bu haber saytları özlerini milliy mediya olaraq köstereler. İnkişaf etken azalıq modeli olğan yerli mediya tapmadıq. Bir vaziyette (Sumıdan Cukr.city) azalıq modeli 2021 senesinde başlatıldı. Diger vaziyette (Lutskdan Rayon.in.ua) redaktsiya donorlar içün Facebook gruppasını yarattı, amma şimdilik muntazam ödemeler almay.

Biz şu 11 redaktsiyanı tedqiq ettik:

• Ukrainska Pravda — Ukrainada eñ tesirli ve populâr siyasiy mediya saytlarından biri. 2000 senesinde jurnalistlik faaliyeti sebebinden öldürilgen Georgiy Gongadze tarafından quruldı.
• Slidstvo — memlekette eñ ürmet etilgen üç teftiş jurnalistikası leyhasından biri. Olar vesiqalı filmler yapmağa ihtisaslaşqan.
• Hromadske — Ukraina içtimaiy cemiyeti içün müim mediya leyhası. 2013–2014 senelerindeki Yevromaydan İnqilâbından soñ başlatıldı.
• Kunsht — yaş auditoriya, IT mütehassısları ve faaller içün ilmiy-populâr mediya.
• The Ukrainians başta yavaş jurnalistika leyhası edi, soñra reportaj jurnalistikasına ve podkastlarğa kenişledi.
• Zaborona — milliy ve cinsiy azlıqlar kibi hassas gruppalarnı köstermekten qorqmağan insan aqları mediya leyhası.
• Bihus — memlekette eñ ürmet etilgen üç teftiş jurnalistikası leyhasından biri. Karizmatik lideri Denis Bihus ile tanılğan.
• Liga — malümatlı haber lentalı biznes mediya teşkilâtı.
• MC.Today — yaratıcılarnıñ (MC): iş adamları, programmacılar ve menecerlerniñ mediyası.
• ShoTam — tek musbet haberler derc etken mediya leyhası.
• Texty.org.ua — malümat jurnalistikasına ihtisaslaşqan ve çoq mukâfatlar qazanğan mediya.

Bu redaktsiyalarnıñ er birini tafsilâtlı qıyaslavnı bu matritsa cedvelinde tapa bilesiñiz.

Ukrainadaki azalıq modelleriniñ esas hususiyetleri

Nege azalıq? Ukraina mediyaları ne içün bu adımnı attı ve nasıl başladılar

Er bir vaziyette azalıq programasını başlatmaq qararını redaktsiyanıñ özü qabul etti, amma sebepler redaktsiyadan redaktsiyağa farqlı edi. Bazıları bunı 2019 senesinde eksperiment olaraq yaptı (Kunsht, Bihus), digerlerini ise pandemiya daa qararlı areket etmege mecbur etti (Liga). Bir qaç vaziyette redaktsiyalar bu fikirni çoqtan beri saqlap kele edi, amma pandemiya areket içün katalizator oldı (Ukrainska Pravda, Slidstvo).

Üç vaziyette azalıq programalarını başlatmağa çalışqan Ukraina redaktsiyalarına Garbiy tecribeniñ tesiri aqqında eminliknen aytıp olamız. Ukrainska Pravda baş redaktorı Sevhil Musaieva 2019 senesini Harvardda Nieman Fellow olaraq keçirdikten soñ azalıq programasını başlattı. Anda o oquyıcılarnıñ işanç meselesini ögrendi. Onıñ rehberi The Guardian gazetasınıñ sabıq baş redaktorı Alan Rusbridger edi. Ukrainağa qaytqan soñ Ukrainska Pravda, The Guardian azalıq programasına biraz beñzegen bir programma başlattı.

Ekinci vaziyette Slidstvo.info teftiş leyhasınıñ reberi Anna Babinets IREX programası sayesinde 2019 senesinde Texas Tribune redaktsiyasını ziyaret etti. Anna mediya kirimleriniñ çeşitlendirilüv seviyesi ve oquyıcılardan kelgen doğrudan kirim payından tesirlendi. 2020 senesinde Slidstvo.info da oquyıcılar klubını başlattı. Başlatmadan evel olar Kiev İqtisat Mektebiniñ Jurnalistika Merkezine dünyadaki beñzer teftiş leyhalarında azalıq programalarını tedqiq ettirdiler.

Soñunda ShoTam qurucı-ortağı Serhii Kolesnikov Slovak Denník N mediyasından Tomáš Bella ile maslahatlaştı ve redaktsiyası azalıq teklifini başlatqanda MPP dahil bir çoq diger teşkilâttan destek aldı.

Tedqiq etken redaktsiyalarımıznıñ bazıları azalıq strategiyasını yaratmağa öz paralarını yatırdı, bazıları ise grant taptı. Umumiy bir qaide yoq edi. Mülâqatlarımızdan ögrengenimizge köre, azalıqnı başlatmağa öz parasını yatırğan şirketler daa yavaş ileriley. Olar gipotezalarını keniş şekilde sınay ve kiçik oquyıcı gruppalarınen daa çoq eksperiment yapalar. Bu bir çoq kerekmegen masraftan qaçınmağa yardım ete, amma tez netice bermey.

Laf etken redaktsiyalarımıznıñ çoqusı azalıqnı başlatmaq ya da desteklemek içün grantlardan faydalandı. Grant desteginde başlatqan redaktsiyalar evelden diger mediyalarnıñ azalıq programalarını ya da öz oquyıcılarınıñ tercihlerini tedqiq etmege, azalar ile çalışacaq ayrı bir menecer tutmağa ve marketingke daa çoq para sarf etmege meyilli edi. Bu yanaşuv ilk meralelerde daa tesirli olsa da (meselâ, böyle yanaşqan tedqiqat saytlarımız deral 100–200 aza celp etip cemaat qurdılar), kelecekteki muvafaqiyetni kefil etmey.

Biz eki yanaşuvnı da tedqiq ettik ve ekisiniñ de faydaları bar degen neticege keldik. Oquyıcılar klubınıñ muvafaqiyeti başlangıç finansmanınıñ menbasından ya da saylanğan strategiyadan (devamlı eksperimentler ya da ihtiyatlı azırlıq soñunda anıq plan) ziyade mediya markasınıñ populârlığına bağlıdır.

Mülâqat yapqan mediyalarımıznıñ hemen-hepisi başlatmadan evel auditoriya ihtiyaclarını minimal derecede tedqiq etti. Olar daa teren tedqiqat yapmaq istegenlerini, amma bunıñ içün resursları olmağanını ayttılar.

Slidstvo beñzer modellerni Garbiy memleketlerde tedqiq ettirdi. Ukrainska Pravda ve Hromadske klublarını başlatmaq içün konsultantlar tuttu. Eki vaziyette de konsultantlar Londonda baş ofisi olğan, Kievde büyük ofisli halqara mediya konsultatsiya şirketi Jnomics mütehassısları edi (32 memlekette 55 leyha). [10]

İlmiy-populâr Kunsht mecmuası azalıqnı öz parasınen başlattı, şunıñ içün bu işke daa spontan ve daa ekonomik yanaştı.

Mecmua Ukrainada National Geographicniñ ukrain versiyası 2014 senesinde qapandıq soñ peyda oldı. Başta o tek basma mahsul edi ve öz saytı yoq edi. 2019 senesinde saytını başlattı ve deral azalıq programasını da közde tuttı.

Kunsht neşriyatçıları azalıq programasını başlatmaq içün ayrı bir tedqiqat yapmadılar, amma saytnı başlatmaq içün 40 teren mülâqat keçirdiler; bu mülâqatlarda azalıq programası aqqında bir qaç sual da bar edi. Saytnı baştan oquyıcılar klubınen beraber başlatıp, olar tez bir zamanda bir qaç yüz aza topladılar. Bu sayı beklenilgenden yavaş — ayda 5–10 aza — artmaqta devam ete. Olar azalıq programasını Friends dep adlandıralar.

Komandada azalıq programasını inkişaf ettirmekten mesul ayrı bir kişi — Friends Community Manager — bar. Amma Friends içün işniñ büyük qısmını redaktsiyadaki diger kişiler yapalar. Kunsht komandasınıñ hemen-hepisi azalıqnı idare etüvge bir şekilde iştirak ete: biri tedbirler yarata, digeri Telegram kanalını idare ete, başqası haber mektuplarını azırlay. İlmiy-populâr mecmuada vazifeler teşkilât ve redaktsiya qısımlarına bölüngen. Şunıñ içün redaktsiya komandası Friends programasınıñ kontent ile bağlı taraflarından (meselâ, haber mektubından), teşkilât komandası ise tedbirlerni teşkil etüvden mesuldır.

Bu areketlerniñ episi beraber netice berdi — mecmua kiriminiñ 12%-ni doğrudan oquyıcılardan ala. Aynı vaqıtta mecmua devamlı öse, şunıñ içün bu nisbet de deñişe. «Yerimizde qalmaq içün mümkün olğan qadar tez çapmamız kerek», — dey neşriyatçı Kyrylo Beskorovayny.

Cemaatnen söbet

Tedqiqat çerçivesinde biz baqqan eñ büyük beş oquyıcılar klubına aza oldıq. Bu er bir mediyanıñ cemaati içindeki atmosferanıñ farqını is etmege imkân berdi.

Tedqiq etken, azalarğa yönelgen bütün saytlarnıñ öz üslübi bar edi ve klub azalarınen haberleşüvde özüne has hususiyetler yarata edi. Bazan bu cemaat meneceriniñ şahsiyetini aks ettire edi, amma daa sıq bunı klub azalarınıñ özleri şekillendire edi. Klubnıñ eñ faal azaları davranış örnegini kösterip söbetke sıqça tesir eteler. Meselâ, olar izaat yazsa ya da material içün fikir teklif etse, diger azalar da aynı şeyni yapalar.

Tedqiqatımızdaki redaktsiyalar oquyıcılarına resmiy olmayaraq, özgün şekilde ve til klişelerisiz muracaat eteler. Ukraina mediyalarınıñ çoqusı oquyıcıları ya da seyircilerinen doğrudan-doğru haberleşmey, olarğa diqqat bermey, mektuplarğa cevap bermey. Bazılarında email adresi bile işlemey ya da kontaktlar saytta öyle uzaq gizlengen ki, oquyıcı olarnı tapa almay. Tedqiqatımızdaki mediya leyhaları ise, tersine, oquyıcılarınen haberleşüvge açıq ve tenqitke cevap bereler.

Meselâ, Hromadske azaları saytta çıqqan materiallarnı faktçeking etüvge ve tenqit etüvge iştirak eteler, jurnalistlerge tedqiq etmek içün yañı mevzular teklif eteler. Hromadskeniñ pek faal cemaati bar; bu şaşılacaq şey degil, çünki mediyanıñ esas auditoriyası faal vatandaşlardır. Mında içtimaiy teşkilât vekilleri degil, kiçik biznes saiplerinden IT sektorı vekillerine ve çoq diger insan gruppalarına qadar faal vatandaşlar közde tutula.

Slidstvo teftiş mediyası azalarınen daa sakin şekilde haberleşe. Bu, körüngeni kibi, saytnıñ teftişleriniñ üslübi ile bağlı. Redaktorlar malümatnı duyğusal şekilde degil, daa analitik ve quru şekilde bermekke çalışalar. Klub azalarınen haberleşüvde de aynı üslübni kördik.

Siyasiy mediya Ukrainska Pravda azalarınen daa ögretici ve izaatlı bir tonda haberleşe. Oquyıcılarğa mesajlarında redaktsiya neşirniñ qıymetlerini ve oquyıcılar klubı azasınıñ alacağı ameliy faydalarnı hatırlata.

İlmiy mediya Kunsht söbetini biraz yengil üslübte alıp bara, parlak resimler ve dinozavr tasvirlerini qullana. Bu tebessüm doğura ve şübesiz mediya markasınıñ qabul etilmesine tesir ete. Böylece redaktorlar yaş auditoriyağa, ayrıca yüreginde er vaqıt yaş qalğan, tabiat mucizelerine samimiy hayran ola bilgen, feza aqqında hayal etken ve ilmiy fantastika romanlarını oquğan insanlarğa muracaat etmege çalışalar.

Tarif etilgen er bir mediya öz nişasını, oquyıcınen haberleşmek içün öz mahsus sesini, özüne has yüzüni tapmağa çalışa. Aynı vaqıtta bunıñ cemaat meneceri içün sadece iş olup-olmağanını ya da oquyıcılarğa aqiqiy meraq olğanını pek yahşı is etip olasıñız.

Bir vaziyette Facebook gruppasında menecerniñ biraz mehanik işini kördik; belki vaqıt yetişmezligi ya da diger sebeplerden. Bu menecer künniñ esas haberlerini derc ete ve astındaki izaatlarğa cevap bermey edi. Diger vaziyette menecer Telegramda oquyıcılar ile muzakerege daa faal qoşula, teşebbüs köstere ve söbetniñ tonunı belgiley edi.

Klub azalarına desteklegen mediyası aqqında, atta tenqidiy olsa bile, fikir bildirmek içün meydan berilmesi de müimdir. Körgen mediya teşkilâtlarımızda böyle tenqit büyük diqqat ve meraqnen qabul etile edi ve olarnıñ işini yahşı tarafqa deñiştirmege yardım ete edi. Bu, sıqça yapıcı tenqit yerine nefret ile rastkelgen jurnalistler içün büyük bir deñişmedir. Amma klub azalarınıñ fikirlerini yapıcı meydanlarğa yöneltmek biznes içün faydalı; narazı oquyıcılarnıñ nefreti ise onı sadece boza.

Ukrainadaki azalıq programalarınıñ dizaynı

Redaktsiya reberlerinen mülâqatlarda azalıq programalarınıñ dizaynı aqqında eşitken meraqlı fikirlerden şunlarnı ayırıp köstere biliriz:

• Redaktsiyanı temsil etken remziy mahlüq ya da tasvirni qullanuv (Slidstvodaki yer sıçanı, Kunshttaki dinozavrlar ya da Ukrainska Pravdadaki Don Kihot). Bu mediyanıñ esas fikirini tez anlatmağa ve duyğularnı bermege imkân bere.
• Şahsiylashtırılğan suvenirler vasitäsinen redaktsiya ile aqiqiy dünyada qoşma bağ yaratmaq: meselâ, Zaboronada oquyıcı içün şahsiy ofis ösümligi ya da Kunshtta şahsiy dinozavr resmi.
• Kitap, qave, turistik seyaatlar, uquq hizmetleri ve bir çoq diger mal ve hizmetlerge indirimler. Bu eñ anıq şekilde Ukrainska Pravdada yapılğan; Hromadske ve diger mediyalar da mal ve hizmetlerge indirimlerni sıqça añalar.
• Maqalelerni soñra diqqatnen oqumaq içün saqlamaq (Ukrainska Pravda, Liga) ya da maqalelerni elektron kitaplarda oqumağa qolay formatta yüklep almaq (Kunsht).
• Oquyıcınıñ mediya ile bütün munasebet tarihını köstergen şahsiy kabinet yaratmaq (Liga, Kunsht, Ukrainska Pravda). Tersine, diger neşirler «azalar içün şahsiy kabinetler ya da mahsus saytlar kibi pek mürekkep şeyler yaratmamaqnı» tevsiyeler. Böyle funktsiyalarnı azırlağanlar bunı qolay ve talap etilecek dep tüşüngen edi, amma ameliyat oquyıcılarnıñ çoqusı içün bunıñ pek mürekkep fikir olğanını kösterdi.

Ukrainska Pravda vaziyetinde azalar bizge klub azalarınıñ redaktsiyanıñ yönelişine destegini köstermekten ziyade özleri içün ameliy fayda qıdırğanını ayttılar. Amma baş redaktor motivatsiyalarnıñ böyle çeşitligi azalıqnı farqlı tabiatlı insanlar içün cazibeli yapar dep tüşüne.

Tedqiq etken bazı mediyalar azalarğa redaktsion kontentke tesir etme imkânını bereler. Ukrainska Pravda oquyıcılarnı redaktsiya toplantılarına davet ete ve planlav toplantısınıñ soñunda sual bermege ve teklifler yapmağa imkân bere. Aza teklif etken fikir esasında material derc etilgende, neşirde bu fikirni aza teklif etkeni qayd etile.

Ukrainska Pravda azalar sayt içün populâr olğan bir qaç mevzunı artıq teklif etkenini ayttı. Meselâ, büyük Ukraina şeeri Harkivdeki meşur Barabashovo kiyim bazarı aqqındaki maqaleni hemen 60 000 kişi oqudı. Bu metinniñ fikirini oquyıcılar klubı azaları teklif etti.

Aynı vaqıtta diger mediyalardan bir qaç menecer auditoriyalarınıñ tam olar yapqan jurnalistika içün para tölegenini ve kontentke tesir etmege çalışmadığını ayttı. Ukrainska Pravdanıñ yanaşuvından farqlı olaraq Zaborona «er kes öz işini yapmalı» dep tüşüne ve oquyıcılar olar yapqan jurnalistikanı desteklemek içün para töley dep saya. Yani redaktsiya Klub azaları teklif etken mevzularda yazmaq mecburiyetini öz üstüne almay. Texty reberleri de aynı fikirde edi.

Azalıq kirimi Ukraina mediyaları içün ne ifade ete

Azalıq parası redaktsiyalarğa daa çevik ve yaratıcı olmağa, büdcet boşluqlarını qapatmağa, risk almağa ve eksperiment yapmağa imkân bere. Laf etken 11 redaktsiyamızda oquyıcılar klublarından kirim umumiy kirimniñ 1%-den 30%-ine qadar teşkil ete. Aynı vaqıtta farqlı mediyalar oquyıcılar klublarını inkişaf ettirgende özlerine farqlı maqsatlar qoyalar. Bazıları içün bu müim kirim menbası olsa, digerleri içün esas maqsat oquyıcılarnı redaktsion işke celp etmek, olarnıñ sadıqlığını arttırmaq ve markanı populârlaştırmaq.

Anıq fokusı ve anıq missiyası olğan kiçik şirketler azalıqtan umumiy kirimniñ daa büyük payını celp ete bileler. Matritsa cedvelindeki malümatnıñ analizine köre, Ukrainada eñ muvafaqiyetli azalıq programalarını er vaqıt eñ büyük mediyalar başlatmay. Bu azalıq büyük mediyalar içün işlemeycek demek degil. Belki olar modellerini daa da yahşılaştırmaqta ya da azalıq programalarına esas diqqatnı bermeyler. «Resurslar sıñırlı olğan şartlarda şimdilik daa perspektivalı körüngen diger kirim menbalarına daa çoq vaqıt ayıramız», — dep añlattı büyük mediya saiplerinden biri.

Azalıq programaları onlayn mediyalarda işley, amma Ukrainada telekanal ya da radiostantsiyalar içün azalıq programası olğan bir vaziyetni bile bilmiyoruz. 2017 senesinde meşur jurnalist Savik Shuster reberligindeki içtimaiy-siyasiy 3S.tv telekanalı azalıq programasıña beñzegen bir şeyni başlatmağa çalıştı (daa doğrusu, kanal aktsiyalarınıñ bir qısmını kiçik bizneske satmaq istedi). Amma tez arada kanal maliyeviy sebeplerden peyk yayınını toqtatacağını bildirdi. O vaqıtta Savik Shuster Ukrainanıñ eñ zengin biznesmeni Rinat Akhmetovnıñ telekanalında tok-şou alıp bara edi.

Ukrain azalardan ne ögrendik?

Tedqiqattaki 11 redaktsiyanıñ klub azaları arasında sorav keçirdik. Onda 107 kişi iştirak etti. Öz isteginen iştirak etken bu gruppanı bütün klublarnıñ azaları içün temsiliy dep saymaq mümkün degil, amma o bazı meyillerni köstere.

İnsanlardan ne içün klub azası olmağa qarar bergenlerini soradıq. Olar beş varianttan bir qaç cevabnı saylay ve öz cevabını qoşa bile edi.

Azalar arasında soravnıñ esas neticeleri:

• 95%-den ziyadesi tam bu mediya markasını desteklemek istegeni içün aza olğanını ayttı.
• Tek 7% belli bir jurnalistni desteklemek istedi.
• 34% umumiy qıymetleri olğan cemaatnıñ bir qısmı olmaq istedi.
• Er dört azadan biri birden ziyade mediyanı destekley.
• Er onuncı kişi beşten ziyade redaktsiyanı destekley.
• Hemen-episi video ve muzıka striming hizmetleri içün de para töley.
• Cevap bergenlerniñ 88,6%-i erkekler edi.
• Cevap bergenlerniñ 36%-i Kievden.
• Sualnamege cevap bergen azalarnıñ yaşı 24 ile 39 arasında edi.

Laf etken hemen bütün mediyalar oquyıcılar klubı azaları arasında IT çalışanlarını ve çetelde yaşağan ukrainalılarnı qayd etti. Bu Ukrainadaki iqtisadiy vaziyetni aks ettire: sevimli onlayn gazetasını desteklemek içün qoşma para sarf etmege esasen ortalamadan yüksek kirim tapqanlar imkânlıdır. Tam bu eki içtimaiy gruppa orta ukrainalıdan daa çoq qazana. (Ükümet statistikasına köre Ukrainada orta aylıq maaş $500-den biraz aşağı olsa, IT programmacılarınıñ orta aylıq maaşı $2500-dir.)

Belki iqtisadiy vaziyet sebebinden, tedqiq etken oquyıcılar klublarına eñ sıq erkekler ve Kievde — Ukrainanıñ paytahtında — yaşağan insanlar aza olalar. Kievden soñ ekinci yerde kirimler daa tez ösken diger büyük Ukraina şeerleri bar: Lviv (memleketniñ garbında büyük turistik şeer), Dnipro (merkezde sanayi şeeri), Odesa (cenüpte liman ve turistik şeer) ve Harkiv (şarqta talebe ve ilim şeeri).

Ealisi pek sıq olğan Ukrainada kirimler össe, azalarğa yönelgen mediyalar azalıqtan kirimniñ artmasını bekley bileler. Şunıñ içün Ukraina mustaqil mediyaları Ukraina iqtisadınıñ inkişafına ve vatandaşlarnıñ kirimleriniñ artmasına doğrudan meraqlıdır. Aynı sebepten desentralizatsiya reforması ve Ukraina regionlarınıñ inkişafı da müimdir. Bu azalıqnı tek milliy Ukraina mediyalarında degil, yerli redaktsiyalarda da inkişaf ettirmege imkân berecek.

Tedqiqatçınıñ qaydı: 2014 senesine qadar Ukraina 11 000-den ziyade kiçik ve dağınıq cemaatten ibaret edi. Bu cemaatler er qanday resurs ihtiyacı peyda olğanda merkeziy akimiyetke muracaat etmege mecbur edi. Desentralizatsiya reformasınan cemaatlerge yañı özüni idare etüv seviyesine birleşmek, öz yerli akimiyetini saylamaq, icra qararlarını mustaqil qabul etmek ve yerinde tölenilgen vergilerniñ müim bir payını toplamaq imkânı berildi. Bu tek cemaat içinde qazanılğan kirimniñ o cemaatte qalmasını temin etmedi, aynı zamanda içtimaiy nimet ve hizmetlerni esasen daa tesirli şekilde bermege imkân yarattı.

Tedqiq etken klublarımızğa esasen 24–39 yaşındaki gençlerniñ aza olması da ümit berici. Bu, eñ az kelecek 10 yıl ya da daa uzun müddet devamında bu insanlarnıñ kontent içün para töley bilecegi demektir, çünki olar bu alışqanlıqnı artıq qazanğan, ana-babalarınıñ neslinde ise böyle alışqanlıq yoq.

Tevsiyeler

Azalıq programasını başlatmadan evel redaktsiya içinde mesajlarıñıznı mıtlaqa sıñañız: azalar ne içün sizni desteklemeli? Bu planlarıñız aqqında meslekdeşlerge malümat bermek içün de faydalıdır. Oquyıcılardan kirim almaqnıñ qaysı formatı sizge daa uyğun olğanını qararlaştırıñız. Bazan devamlı azalıq programasını degil, bir kerelik bağış kampaniyasını başlatmaq yeterli ola. Oquyıcılar klubını başlatmaq çoq resurs talap ete.

Auditoriyañıznı tedqiq etiñiz. Böyle tedqiqat içün mütehassıs tutıp olasıñız ya da öz komandañıznen auditoriya tedqiqatını keçirmek içün The Membership Guide rehberligini qullanıp olasıñız.

Biznes modeliñizni evelden esaplañız; ay, çeyrek ve yıl içün müim maqsatlar belgileñiz. Bu maqsatlar mediya strategiyañız ve azalıq strategiyañıznen nasıl uyğunlaşa? Sizge daa çoq aza, daa çoq kirim ve ilâhre kerekmi? MPPniñ azalıq içün biznes esaslandırmasını azırlav ve azalıq metrikalarını inkişaf ettirüv aqqındaki tevsiyelerini qullanıp olasıñız.

Uygun anı qullanıñız. Klubnıñ başlatılmasını mahsus bir vaqiağa, meselâ mediyañıznıñ doğğan kününe bağlamaqnı tüşüniñiz. Bu azalıq programañızğa daa çoq diqqat celp etecek ve başta daa çoq aza toplamağa imkân berecek.

Faydalarnıñ bir qısmı olaraq pek çoq suvenir vade etmekten saqınıñız. Aksi alda suvenirlerni poçta ile yollaganda ya da markalı mahsulat azırlağanda administrativ işlerge batıp qalmaq telükesi bar. Üstelik bu pahalıdır. Faydalarğa çoq para sarf etmeñiz: azalar sizge ediyeler içün para bermeyler. Amma reklamasız bonuslar da işlemey, çünki olarnıñ barlığını iç kimse bilmeycek.

Azalıq tek sizde artıq sadıq auditoriya olsa, işiñiz aqqında fikir almağa açıq olsañız ve mediya missiyası paywall qoymağa yol bermese işley bile. Bundan ğayrı, abunelik sistemasını qurmaq adet üzre azalıq programasını başlatmaqtañ pahalıdır. Sadıq auditoriyañız yoq ise ve bu biznes modeliñizge uyğun kelse, evel onı qurmaq üstünde çalışmaq yahşıdır.

Muntazam, keyfiyetli ve mahsus kontent — sadıq auditoriyanı quruvnıñ sırrıdır. Klub azaları içün qoşma kontent yapmaq şartmı? Mecburiy degil, amma tedqiqatımız bunı Ukraina mediyaları içün tevsiyeli dep köstere. Auditoriya ile farqlı usullarnen bağlar qurıñız. Olar mediyañıznıñ ne içün olarğa qıymetli olğanını añlamalı. Yahşı jurnalistika yañı azalar celp etmekte yahşı hizmetlerden daa tesirlidir. Mustaqillik, obyektivlik ve tarafsız haberler siz tüşüngenden daa müimdir. İnsanlar saiplerniñ degil, oquyıcılarnıñ menfaatlarını qorça lağan mustaqil mediyanı desteklemekniñ müimligini yaratıcı fikirler vasitäsinen añlap iştirak eteler.

Qararlarnı malümat esasında qabul etiñiz. Bütün kerekli malümat olğan paneller yaratıñız ve azalar sayısınıñ ösüv dinamikasını, trafik menbalarını ve konversiyanı muntazam analiz etiñiz. Malümat esasında gipotezalar yaratıñız, olarnı sıñañız, fikirlerni toplañız. Bu malümatqa diqqat etken «sına ve ögren» yanaşuvı olmalı. Aksi alda fayda bermeycek bir çoq kerekmegen faaliyet yapıp olasıñız.

Tehnik qıyınlıqlardan qorqmañız: olar başta peyda ola bile ve bu normaldır.

Eksperimentler yapıñız. Çevik oluñız ve yañı şeylerni sıñamaqtañ qorqmañız. Amma eksperimentlerge çoq resurs sarf etmeñiz. Ne işlegenini ve ne işlemegenini añlamaq içün sade A/B testlerini yapmağı ögreniñiz. Sıñamasañız, işleycekmi ya yoq — iç bir vaqıt bilemeyceksiñiz.

Sistemalı haberleşüv işley; tekrarlamaqtañ qorqmañız. Auditoriyañıznen farqlı platformalarda haberleşmek kerek, eñ yahşı netice bergen platformalarğa eñ çoq vaqıt ayırıñız. Azalarnı celp etmek içün şahsiy haberleşüv ve olarnıñ fikirini sorağan dercler eñ yahşı işley.

Netice

Ukrainadaki muvafaqiyetli azalıq programalarınıñ areketlendirici quveti, körüngeni kibi, mevcut auditoriyanıñ küçlü ve sadıq destegidir. Şunıñ içün Ukrainadaki oquyıcılar klublarınıñ muvafaqiyeti çoqusı vaziyette qaysı başlangıç strategiyası saylanğanınen izaat etilmey. Ukraina neşriyatçıları mevcut auditoriyasınıñ tışına daa çıqmadılar.

Yaman haber şu ki, azalıq parası bütün Ukraina mediyaları içün ayrıca müim degil. Büyük ştatlı telekanal ya da radiostantsiya olsañız, azalıq programası büyük ihtimalnen siz içün prioritet olmaycaq. Tersine, kiçik nişa mediyası olsañız, klub programası büdcetiñizdeki boşluqlarnı tolduracaq ve auditoriyañıznıñ sadıqlığını saqlamağa yardım etecek.

Yahşı haber ise Ukraina iqtisadı ve vatandaşlarnıñ refahı öskence oquyıcılar klublarınıñ daa tesirli olacağıdır. Aynı sebepten mustaqil onlayn mediyalar Ukrainanıñ iqtisadiy muvafaqiyetinde doğrudan menfaatlıdır.

Menbalar

1. World Economic Outlook Report 2021, IMF
2. Freedom in the World 2021, Freedom House
3. How to Improve the Business Model: Tips to Ukrainian Media Managers. Anna Harus, Andrii Ianitskyi. VoxUkraine, 19 March 2020
4. More than just a newspaper. How Alyona Nevmerzhytska develops Kyiv Post marketing. Iryna Hoiuk. Adsider, 19 November 2020
5. Donations and loyal clubs. How Ukrainian media are learning to make money on readers. Iryna Hoiuk. Adsider, 19 July 2020
6. The Membership Guide. Defining Membership. Ariel Zirulnick with Emily Goligoski and Jay Rosen. 13 September 2020
7. The Ranking of Ukrainian online-media according to Similarweb, January-March 2021
8. USAID-Internews Annual Survey “Attitude of the Population to the Media and Consumption of Different Types of Media in Ukraine in 2020”
9. The New Draft Media Law
10. Interview with Gaygysyz Geldiyev, co-founder of Jnomics consulting

İlâve 1: Mülâqat sualnamesi

Yarı-strukturalı mülâqat keçirmek içün sualname

Maqsat gruppası: mediya saibi ya da baş redaktor, mediya cemaat menecerleri
Cevap bericiler sayısı: 12
Er bir mülâqatnıñ devamlılığı: 30–60 daqqa
Qayd: Mülâqatlar yerli tilde keçirilir ve yazılmalıdır.

Mülâqatçı içün tevsiyeler:

• Cevaplarnı köstermek içün doğrudan sitatalarnı qullanıñız.
• Suallerniñ sırasını saqlañız, anıqlaştırıcı sualler beriñiz.

Söbetniñ başı:

Tedqiqatnı añlatıñız. Maqsadımız Ukraina mediyalarınıñ oquyıcılar klublarını (azalıq programalarını) tafsilâtlı tarif etmek, bu saada Ukraina innovatsiyalarını tapmaq, klublarnı qıyaslamaq ve muntazam (yıllıq) tedqiqatnı başlatmaq içün Ukrainada ilk meraledeki azalıq programalarınıñ anıq manzarasını yaratmaq.

Tedqiqatnıñ derc etilecegini, amma mülâqat transkriptleriniñ açıq olmaycağını aytıñız. Tedqiqatta iştirak etken mediya teşkilâtlarını cedvelge kirsetecekmiz ve kimler ile mülâqat yapqanımıznı añacağıq, amma kim ne aytqanını tafsilâtlı yazmaycaqmız.

Şirket ve şahısnı tarif etmekten başlañız. Olarnıñ esas auditoriyası kim? Ayda qaç unikal oquyıcısı bar? Ve ilâhre.

Mülâqat bericiniñ redaktsiyadaki rolü (saip, baş redaktor, azalıq meneceri). O «azalıq» tarifini nasıl añlay; «azalıq», «paywall/abunelik», «kraudfanding» ve «bağışlar» arasındaki farqnı nasıl köre? Aynı şey aqqında laf etmek içün MPP tarifini añlatıñız.

Azalıqnı yaratmaq sebepleri ve maqsatları

• Azalıq programası ne zaman peyda oldı?
• Onı ne içün başlatmağa qarar berdiñiz?
• Bu redaktsiya teşebbüsimi, grant konkursımı ya da konsultant tevsiyesimi edi?
• Evelden bir tedqiqat yaptıñızmı ve nasıl?
• Programmağa tahminen ne qadar para yatırıldı? Bu grant parasımı, kirimden öz parañızmı ya da saipniñ qoşma yatırımı edi?
• Klubnen (azalıq programasınen) oğraşqan mahsus meneceriñiz barmı?
• Başlatmadan evel biznes modelini tüşündiñizmi?
• Bu yıl içün maqsatlarıñız nelerdir?

Azalıq modeliniñ tarifi

• Programañızda qaç seviye bar?
• Programañızğa qoşulmaq ne qadar tura? Fiyatnı nasıl belgilediñiz?
• Qaysı ödeme sistemasını qullanasıñız? O sizni qanaatlandıramı? Esas faydaları ve eksiklikleri nelerdir?
• Azalar ile nasıl haberleşesiñiz?
• Azalarıñız qaysı bonuslarnı alalar?
• Başlatqandan soñ modelni deñiştirdiñizmi ve ne içün?
• Umumiy kirimiñizniñ qaysı qısmını azalıqtan alasıñız?

Klub azalarınıñ tarifi

• Şimdi qaç aza bar?
• Bu insanlarnıñ kim olğanını bilesiñizmi? Olarnı tarif etiñiz.
• Olarnen ne qadar sıq ve qaysı tonda haberleşesiñiz?
• Olar işiñizge tesir ete bilemi ve nasıl?
• Redaktsiya oquyıcılarnıñ kontentine tesirini artıq is ettimi? Kontent yahşılaştımı?
• İnsanlarnıñ ne içün para tölemege azır olğanını añlaysıñızmı? Olarğa qaysı qıymetni beresiñiz?
• Auditoriyañıznı tedqiq etesiñizmi ve nasıl? Her angi sebepten klubıñızdan ketkenler aqqında laf etesiñizmi?
• Sizge ne içün para tölegenleriniñ sebepleri aqqında azalarıñız arasında qısqa sorav keçirmek içün siznen beraber çalışıp olamızmı?

Planlar aqqında

• Azalıq programañız içün anıq belgilenmiş neticelilik köstergiçleri barmı?
• Tam nege diqqat etesiñiz: azalar sayısına, kirimge ya da başqa şeygemi?
• Bir yıldan soñ azalıq klubıñıznı nasıl köresiñiz: qaç aza olmalı, redaktsiya ile nasıl munasebette olmalı?

Diger mediyalarğa tevsiyeleriñiz

• Qaysı vaziyetlerde azalıq programasını başlatmaq kerek?
• Şirket bundan evel ne yapmalı?
• Qaysı hatalardan qaçınıp ola?

İlâve 2

Ukrainska Pravda öz adını qullanıp «Aqiqatnı destekle ve paylaş» sloganını yarattı (ukrain tilinde «pravda» — «aqiqat» demektir). Olar azalardan UPni «müim şeyler aqqında daa meraqlı materiallar yaratmağa ve daa yahşı olmağa yardım etmek» içün desteklemege çağıralar. UP öz teklifinde mustaqilligini de añıp keçe.

Slidstvo özlerini oligarhlar ya da biznesmenlerden finansman almağan mustaqil jurnalistler komandası dep ayta. Olar ayrıca Slidstvonıñ «keyfiyetli jurnalistika yaratqanını, insan aqlarını ve Ukrainanıñ milliy menfaatlarını qorça lağanını» añalar.

Hromadske azalardan olarnı desteklemege ve dostları olmağa çağıra. Olar «Siz içün ve siziñ sayeñizde çalışamız» sloganını qullanalar. Tekliflerinde mustaqil ve namuslı jurnalistikağa erişimni añalar. Ayrıca Hromadskeniñ oligarh-saibi olmağanını, şunıñ içün mustaqil qalmaq içün dostlarğa ihtiyacı olğanını aytalar.

Kunsht öz missiyasını «ilimni açıq yapmaq, şunıñ içün saytımızdaki materiallarğa erişimni sıñırlamaymız» dep tarif ete. Olar ilimni oquyıcılar içün daa añlaşıqlı ve açıq yapmaq maqsadınen azalardan Kunshtnı desteklemege çağıralar.

The Ukrainians öz teklifinde missiyasını «Ukrainada musbet içtimaiy deñişiklikler yaratmaq» dep tarif ete. Şunıñ içün olar oquyıcılarnı cemaatlerine qoşulmağa, «keyfiyetli jurnalistikanı desteklemege ve deñişikliklerniñ bir qısmı olmağa» çağıralar.

Zaborona Şarqiy Avropadaki postsotsialist memleketlerde cemiyet ve medeniyet meyilleri aqqında mustaqil yazuv teklif etkenini ayta. Azalarğa teklifinde olar öz işini ve bütün faaliyet çeşitlerini tarif eteler. Ayrıca oquyıcılar sayısını ve patronlar sayısını arttırmaq usulı olaraq materiallarını dostlarınen paylaşmağa çağıralar. Zaborona olarğa «daa meraqlı ikâyeler yaratmaq içün» para kerek olğanını añıp keçe.

Bihus.info öz leyhasına destek istey ve potentsial azalarnı «deñişiklik yapqanlar komandasına qoşulmağa» davet ete. Olar mustaqilligini ve korrupsiyağa qarşı faaliyetini kösterip, oquyıcılarğa Bihus.infoğa bu bağışlarnıñ ne içün kerek olğanını añlatalar.

Liga.net keyfiyetli ve mustaqil jurnalistikağa diqqat ete. Olar «Ukrainada yasak mevzuları ve kişileri olmağan namuslı, adaletli ve müim jurnalistika yetişmey» dep aytalar. Liga.net oquyıcılarğa böyle jurnalistika kerek ve olar bunıñ içün para tölemeli dep emindir, çünki oligarhlar ve siyasetçiler mustaqil jurnalistikanı desteklemeyler.

MC.Today öz klubını fikirdeşler cemaati olaraq köstere; anda «yahşı spikerlernen tanışmaq, redaktorlar ile dostlaşmaq ve neşirniñ inkişafında iştirak etmek mümkün».

Texty.org.ua «şeylerniñ mahiyetini añlamaqnı, esas şeyge diqqat bermekni ve oquyıcılarğa aslında ne olıp keçkenini añlatmaqnı» vade ete. Olar ayrıca vatanperverligini, neşirleriniñ ukrain tilinde olğanını (Ukrainadaki bazı diger mediyalar rus tilini saylay) ve mahsus dizaynını añalar.

ShoTam bu mediyanı destekleseñiz, «memleketni deñiştirmege yardım etesiñiz» dep yaza. Olar özlerini Ukrainada «sizge yahşı haberler ketirgen» yegâne sayt olaraq köstereler.

Andrii Ianitskyi
Researcher
@indrih